Wanneer iemand niet begrijpt wat een ander bedoelt, dan is de vraag die opkomt: “Wat wil je daarmee zeggen?” Dat is een vreemde vraag, schrijft Ferry, want wat heeft de wil daarmee te maken? Samengevat is dit wat hij stelt: iets heeft betekenis als het een teken is met twee zijdes, enerzijds dat wat wordt aangeduid, anderzijds is er de intentie van een subject – iemands wil.

Deze vraag gebruikt betekenis als werkwoord: wat beteken je daarmee? Door iets te betekenen voorzie je het van een teken, je geeft het een symbool. We gebruiken tekens om onze bedoeling duidelijk te maken aan anderen, door dat te doen krijgt iets betekenis. Wanneer je vraagt naar de betekenis van iets, ga je ervan uit dat er sprake is van een achterliggende wil, dat iemand er een bedoeling mee heeft.

Ferry noemt verkeersborden als voorbeeld. Een verkeersbord heeft niet alleen betekenis omdat het in een richting wijst, iemand heeft het met een bedoeling gemaakt en wil ermee communiceren over de verkeerssituatie. Ook al is die persoon anoniem, zoals degene die het verkeersbord plaatst.

Iets dat niet voortkomt uit de wil van een persoon heeft geen betekenis, zoals een verspreking, schrijft Ferry. De vraag naar betekenis gaat uit van een vrij persoon, een verantwoordelijke wil die aan de voet staat van de vraag. Zo gezien bestaat betekenis niet in dingen, in woorden, of in welk object dan ook. “Betekenis bestaat alleen in relatie,” schrijft Ferry, “in de band die twee willen verenigt.”

Waar betekenis beweegt

Martin Buber schrijft dat relatie ontstaat zodra iemand Ik of Jij zegt, waarbij Jij een persoon of een ding kan zijn. Elk mens verhoudt zich voortdurend tot iets of iemand anders, direct of indirect. Directe relatie vraagt dat je keer op keer vertrouwde denkbeelden loslaat, dat je niet vasthoudt aan voorkennis, herinneringen of theorie. Laat je verrassen door de ander en de werkelijkheid. “Werkelijke relatie berust op individuatie,” voegt Buber daaraan toe. Je identiteit vormt zich door relatie met je omgeving.

Relatie is wederkerigheid. Mijn Jij werkt aan mij, zoals ik aan hem werk. Onze leerlingen vormen ons, onze kunstwerken bouwen ons op (Martin Buber, Marianne Storm vert., 2010).

Bellens et al. hanteren vervreemding als tegenstelling tot zingeving, daarmee onderschrijven ze ook het belang van relaties voor identiteit. “Vervreemding is als een spiraal waarin identificatie en vervreemding elkaar afwisselen naar weer nieuwere vormen van identificatie, enzovoort.” Met andere woorden is het nodig om je identiteit opnieuw vorm te geven zodra je vervreemd raakt van jezelf of je omgeving.

Identiteit kan gezien worden als betekenisvorming, als samenhang van betekenissen voor de persoon zelf. Betekenis bestaat in de identiteit die elk mens ontleent aan de wereld om zich heen. Een wereld die voortdurend in beweging is, nooit hetzelfde, die door geen mens ervaren kan worden als vast geheel.

Conclusie

Volgens Luc Ferry heeft iets betekenis als het een teken is met twee zijdes. Deze zijdes zou je als volgt kunnen zien: enerzijds de gemeenschappelijke opvatting, anderzijds de individuele bedoeling. Zo gezegd beweegt betekenis zich tussen persoon en gemeenschap, tussen Zelf en Ander.

Zingeving bestaat door het hebben van een bedoeling en het in relatie staan met, of iets betekenen voor de ander. Voor werkelijke relatie neem je de ander als uitgangspunt, zonder enig ander doel dan de relatie zelf. Daarin krijgt betekenis vorm.

Zingeving en identiteitsvorming vinden plaats door hetzelfde proces – eenwording in een voortdurend veranderende omgeving. Identiteit kent geen vaste vorm. Zodra je het denkt te grijpen, ontglipt het weer. Zo beweegt zingeving tussen verschillende identiteiten, tussen individu en gemeenschap, tussen organisatie en individu.

Er zijn twee werelden. Een wereld waarin we leven en een wereld die we verbeelden. Onze ideeën bevinden zich in gedachten, in het rijk van de verbeelding. Als wij om ons heen kijken hebben we gedachten of ideeën bij wat we zien. Anders gezegd betreden we de werkelijkheid vanuit onze verbeelding.

Stel dat jij een stoel ziet. Wat maakt dat je die stoel als stoel ziet? Omdat het vier poten, een zitting en een rugleuning heeft? Er zijn ook stoelen zonder poten, bijvoorbeeld in een bioscoop. Het punt is dat we ideeën aannemen over de wereld om ons heen. Dat beïnvloedt ons gedrag, want we maken keuzes op basis van wat we denken te weten of zien. In de mooie woorden van Anais Nin:

We zien dingen niet zoals zij zijn, we zien ze zoals wij zijn.

Wat we in het dagelijks taalgebruik idee noemen is vaak slechts een ingeving. Dan hebben we het over een losse gedachte of een antwoord zonder vraag. Een echt idee is meer dan dat. Zoals Plato het omschrijft is dat wat wij in werkelijkheid zien slechts de schaduw van een idee. Wat wij in werkelijkheid zien is de vorm of het uiterlijk van een idee. Met andere woorden is een idee de essentie die je in verbeelding ziet.

Creatief zijn

De kracht van verbeelding is dat het van binnenuit komt, vanuit jezelf. We zijn echter gauw geneigd om keuzes te maken op basis van logica. We beredeneren zaken graag van buitenaf. Als iets goed gaat denken we te weten waarom, maar weten we dat echt? Waardevolle, creatieve ideeën lijken achteraf logisch, maar wat achteraf logisch lijkt, hoeft vooraf niet denkbaar te zijn. Logica gaat uit van wat er al is, creativiteit kijkt naar wat kan zijn.

Een idee zien is creatief zijn. Creatieven betreden de werkelijkheid vanuit hun verbeelding. Hiermee is niet gezegd dat de werkelijkheid maakbaar is, dat de wereld zich vormt naar ons denken. Creativiteit beweegt zich tussen verbeelding en werkelijkheid, in die harmonie worden wezenlijke ideeën zichtbaar. Dichter en essayist Albert Verwey omschrijft dat treffend:

[Kunstenaars van de Idee] maken aanspraak op de hoogste rang in de orde der Verbeelders. Wie denkt dat zij daarom de werkelijkheid niet zouden liefhebben, vergist zich schromelijk. Integendeel: zij hebben haar meer lief, omdat zij niet langer door haar bijkomstigheden worden vastgehouden, maar haar zien zoals ze waarlijk is. Zij verbeelden zich het wezen van de werkelijkheid.

Om tot een idee te komen – het te ‘zien’ – is het belangrijk dat je vertrouwde denkbeelden achterlaat. Je moet het onbekende ingaan en onlogisch durven denken. Blijf vragen stellen in plaats van een antwoord zoeken. Velen vinden dit een frustrerend proces, omdat het kan voelen alsof je verder van een oplossing afraakt, alsof je stilstaat. Maar dit creatieve proces, deze verbeelding, leidt tot waardevolle, inventieve ideeën.